Apuntes históricos de Cortegada
2.- Época Medieval
Durante a Idade Media, os campesiños e aldeas incluídos no actual termo municipal de Cortegada organizáronse nun sistema feudal dependendo de señores eclesiásticos, como os mosteiros de Celanova e Ramiráns, e laicos, como o conde de Fefiñáns ou a casa de Puga. E así, durante séculos, o territorio do actual Concello estaba organizado en torno ao chamado “coto da Vestiaría” (ou Bestiaría), que comprendía as actuais parroquias de Rabiño (ou de Arnoya), Refoxos (onde estaba a administración e o priorado), Cortegada e parte de Valongo, e que pertencía ao mosteiro de Celanova por distintas doazóns e polo privilexio outorgado por Alfonso VII, asinado en León o 21 novembro de 1145, ao abade Paio. O mosteiro feminino de San Pedro de Ramiráns controlou a outra parte de Valongo ata que os seus dereitos foron usurpados a mediados do XV polo de Celanova, e os condes de Fefiñáns e o señorío dos Puga tiñan en señorío Meréns, Louredo e Poulo (Gomesende), que formaban o chamado “Coto Redondo”.
Fray Benito de la Cueva, manchego de Ocaña que tomou o hábito benedictino en Celanova o 8 de febreiro de 1613 e morreu o 26 de abril de 1649 en San Pedro de Rocas, de cuxo mosteiro foi prior, dinos, na súa notable Historia dos mosteiros e priorados anejos a Celanova (ed. de Mª Teresa González Balasch, Univ. Selecta, 1991, pp.259-264), referíndose ao priorado de Refoxos e “consello da Vestería”, que a primeira noticia que se ten de territorios pertencentes ao mosteiro de Celanova é a doazón que fan no ano 1009 dous cabaleiros chamados Osorio e o seu fillo Potençio da sexta parte da vila de Sotello (ou Sotillo) a Mamilano, sucesor de San Rosendo e abade daquel mosteiro. A razón desta doazón cóntaa Frei Benito dunha maneira moi lírica á vez que comedida, como non podía esperarse outra cousa dun virtuoso monxe ante o escabroso da descrición.
Resulta que o devandito Potençio, que exercía de sacerdote na vila con fama de exemplar conduta, foi tentado polo demo, “inimigo do linaxe humano”, na persoa dunha prima irmá “en quen repartira naturaleça as partes de graza e fermosura que nunha doncela nobre adoitan acharse”. De tal sorte que chegaron a cometer pecado de incesto e a doncela quedou preñada. Temendo que ao coñecerse a situación a súa reputación desaparecería e o descrédito acompañaríalle para sempre, resolveu matar á prima atribuíndo despois a súa morte a algún accidente ou enfermidade. “Como o e maxinó púxoo en execución buscando para esso ocasión oportuna, que nin diçe a escritura nin eu podo dicir como foi”. Pero non quedou aquí a cousa, porque o demo seguiu atosigándole con desesperados pensamentos relativos á súa condición de sacerdote, á dificultade da confesión, á terrible xustiza de Dios…, o que fixo que Potençio “metido entre tan terribles angustias, desconfiado da misericordia ynmensa de Dios, perdendo o temor a el e aos homes e botando, como diçen, a soga tras o caldeiro, menospreçiando o santo sacrificio do altar, atreveuse a consagrar, persuadido do demo, sen haçer penitençia dos seus pecados; e de ai naçió o menospreçio do sacrifiçio e o entregarse a Satanás”.
Aínda que non se nos di nada do seu contrición, confesión e penitencia posterior, podemos supoñer que a doazón realizada por Potençio implica o anterior e que a realiza para mitigar o seu pecado en sinal de arrepentimento. E, ademais de sinalar o abandono da súa calidade de sacerdote, así o di na escritura:”(…) Ego Ossorio meo concedo vovis de villa mea quae vocitant Sautello sexta integra. Et ego Potentio qui fui sacerdos sic in ipsa villa Sautello sic sexta integra, propter sçelus quae Potentio commisit, impediente diabolo qui me suasit laxabi sacrifiçium Dei et tradidi me diabolo et exivi seculo et filiavi mulier et omicidio feci de mea prima congermana cuia açessi pecato impediente non meae voluntaria set ocasione facta…”.
A propiedade e vasalaxe da vila de Sotelo sería confirmada por un privilexio de Fernando II no que se di: :”Iten omines de Sautello omnes sint forari Cellaenobae et omines debent esse vassalli Cellaenobae”.
Pouco despois, o 15 de febreiro de 1075, unha señora chamada Guldregoda ofrece parte da súa facenda a don Pelaio, abade dese mosteiro. A doazón comprendía “a vila que chaman Refoxos co que a ela anexo, coa igrexa de San Bréximo, e outra vila que foi da miña avoa…situadas en Valongo, preto do río Miño e do monte Egualonga, e determínase a devandita vila por termo de Abellaneda e de alí ao termo de Parada ata tocar no fontano de Villaverde, e de alí polo montte arriba chamado Egoalonga…”.
Despois destas primeiras, outras persoas, ben porque tomaban o hábito no convento de San Salvador ou por conveniencia de vasalaxe a un señor forte e influente como este, fixeron distintas doazóns territoriais que ampliaron considerablemente a xurisdición do mosteiro. Este é o caso de Pelayo Diéguez que, o 21 de febreiro de 1088, ao profesar no convento, fai doazón “da vila de Sala e a igrexa de San Jorge, territorio Valongo, que divide Louredo e Cortegada e as pesqueiras que tocan á devandita vila e a parte que lle toca na vila de Parada e a vila de Requexo”.
No privilexio de 1145 outorgado por Alfonso VII contense o dereito real que o mosteiro ten do coto que primeiro se chamou Iglesuela de Riba do Miño e despois Vestería. Nel dise: “Corrobro e confirmo o cotto do Riva de Miño como divide polas penas de Saroy e de alí por Egualonga hasta os naseros que están sobre o vao, de alí por entre Sotillo e Loredo ata o Campo do Muíño onde puxemos outro marco, de alí á pena Vultureira onde está outro marco, de alí baxa entre San Benito e Merens hasta os naseros que están sobre o vao e de alí por medio da vea do río ata que o río d-Ava éntrase no Miño, e de alí polo devandito río d-Ava hasta a canle que está entre o d-Ava e o Tardo, de alí ao boreiro da Aballaira e de alí ás penas de Saroi”. E segue en latín medieval: ”Nullus comes neque princeps…audeat intrare in istis coutis predictis… nisi monasterium Cellaenobae cuius dominum ese profitemus et totum ius regalle quod ad nos expetat in supraditis locis illi perpetim haviturum concedimus. Facta carta Lexione 12 kalendas decembris, era 1183” (León, 21 de novembro de 1145).
Frei Benito da Cova aclara despois que este coto chamábase (e chámase no XVII e XVIII) da Vestería porque os abades de Celanova tiñan repartidas as rendas do mosteiro para diferentes gastos e necesidades, e a esta renda de Refoxos chamaríana así poque era “onde aos monxes se lles haçía o vestiario e daba o vestido, como á da Alberguería chaman anssí por razón de que servía para albergar e ospedar os hóspedes e peregrinos, e á da Encomuiña porque hera para o sustento da comunidade; e outras desta maneira”. Tamén di que xa desde 1253 había monxes en Refoxos e que administraban os sacramentos.
Durante os séculos XII e XIII o coto chamábase de “Riba de Miño” (cuxa contracción popular daría “Rabiño”) e desde principios do XIV denomínaselle xa da Vestiaría por decidir o mosteiro, como dixemos, dedicalo á adquisición da vestimenta ou hábitos dos monxes, tendo como encargado un “Vestiario” para cobrar as rendas. (Francisco J. Pérez, Beatriz Vaqueiro, Mercedes Durany, “A terra de Celanova na Idade Media”, en Minius,(Rev. Do Dpto. de Historia, Arte e Xeografía), X, Ourense, 2002, p.151).
Como era normal, por outra banda, nesta época entre dominios lindeiros, e en contexto de inseguridade e ambición señorial que precede á revolta de “os Irmandiños”, o mosteiro de San Salvador de Celanova terá conflitos e tensións co veciño concello de Milmanda, que era de señorío real, ou con ambiciosos señores e nobres, como as provocadas, por exemplo, polo conde de Benavente, Juan Pimentel, ao que Álvaro de Oca, abade do mosteiro, acusa e denuncia ao rei (xunto a “moytos cabaleyros et señores poder(osos) que contra justiçia et posposto todo ou temor de Deus, toman e rouban h(vos) beens, rendas, jurediçones, terras et sennoríos dás yglesias et mosteyros …) o 7 de novembro de 1460 de tomar pola forza “ou sennorio do noso couto dá nosa Vestiaria” coa pretensión de cobrar as rendas do coto.(Beatriz Vaqueiro, Colección diplomática do mosteiro de San Salvador de Celanova (ss.XIII-XV), t. II, Tórculo, Santiago, 2004, 493, p. 137).
En documento datado en Madrid o 20 de marzo de 1467, o rei Henrique IV confirma ao mosteiro de Celanova todos os seus dereitos xurisdicionais, e na relación de doazóns e privilexios cítase “a igrexa de Riba de Miño e da Arnoya e Encomunia et Bestiaria et Bangueses…” (C.D.Celanova, II, 576, p. 245). Pouco despois o rei resolve este preito cunha carta ejecutoria aos alcaldes das Irmandades de Galicia, asinada o 8 de abril de 1467, na que confirma os privilexios concedidos ao mosteiro de Celanova e mándalles que obriguen a Juan Pimentel a devolver o castelo de Santa Cruz e a Bestiaria, que “lles tobo entrado et tomado e ocupado por fuerca (sic) e contra a súa vontade”, e, porque todas as igrexas e mosteiros dos seus reinos e todos os seus bens están baixo a súa protección, ordénalles que “os restituyade a devandita posesión e os pongades e apoderedes nela …e non consintades nin dedes lugar que sexan privados nin desposuídos da @dicha (posesión)”. (C.D.Celanova, II, 577, p. 246-247).
Este conflito entre o potente mosteiro de Celanova e un dos nobres máis fortes do momento púidose resolver satisfactoriamente a favor dos monxes benedictinos grazas á rebelión antiseñorial que se produce nesta primavera de 1467 na contorna dá guerra “dúas Irmandiños” que non se desencadea contra os tributos feudais senón contra a inseguridade e inxustizas provocados polos señores armados dos castelos. Como ocorre noutros lugares, o mosteiro sufrirá tamén nesta xurisdición a inestabilidade producida pola sublevación señorial ocorrida no XVII pola subida das rendas ao renovar os foros.