Apuntes históricos de Cortegada
4.- A configuración do Concello na idade Contemporánea.
Unha da fontes xerais utilizadas para a primeira metade do século XIX é o Dicionario Xeográfico. Estatístico de España e Portugal de Sebastián Miñano e Bedoya, publicado Madrid na Imprenta de Peralta, entre 1826-28, de 10 tomos. Pois ben, na páxina 182 do tomo III ten tres entradas de Cortegada: unha da xurisdición de Riós (Ourense), outra da xurisdición de Trasdeza (entón provincia de Santiago) e outra da Limia, que confunde e mestura coa nosa. E así di: “Cortegada (San Juan de) Freguesía da provincia e diocese de Ourense, xurisdición de Torre de Portela de Limia, con 120 veciños, 486 habitantes, situada preto da lagoa de Antela. Logo di: “está nunha frondosa veiga, rodeada por todas partes por altos e encumbrados montes poboados de árbores, de onde descenden varios arroios que, reunidos nun, incorpóranse despois no río Miño. Nestas montañas nacen algunhas fontes de augas termais que se usan en baño e en bebida xeralmente con bastante utilidade. Produce centeo, trigo, millo, liño e castañas. Dista 4,5 leguas da capital”.
Moita importancia tivo na historia de Cortegada o feito de pasar de ser unha simple parroquia a converterse nun Concello que comprendía todos os territorios e poboación da antiga xurisdición de Refoxos do Mosteiro de Celanova. Despois dalgúns intentos frustrados (1813-1821), os Concellos, en Galicia e o resto de España empézanse a crear e configurar, unha vez morto Fernando VII en 1833, a partir do Real Decreto aprobado en 1835 sobre Arranxo Provisional dos Aytos. do Reyno no que se establece un único alcalde, un síndico e un certo número de rexedores e tenentes de alcalde proporcionais á poboación que eran elixidos con voto censitario e indirecto. O Decreto asinouno a Rexente Dona Mª Cristina de Borbón e era consecuencia do desenvolvemento do Estatuto Real de 1834.
A decisión de situar en Cortegada a sede do Concello seguramente a tomou o entón Subdelegado de Fomento ou Gobernador Político (precedente da figura do Gobernador -1847), e non foi pola súa poboación ou importancia, senón pola influencia da familia Carpinteiro nos responsables provinciais, como veremos despois, e porque o mesmo Decreto especificaba que “se a poboación estaba dispersa e sen centro de reunión” marcaríase o territorio correspondente a cada Aytº sen exceder de catro leguas de cadro”. De tal maneira que a súa condición de centralidade do territorio (a diferenza de Meréns que está no extremo norte, ou Valongo ao sur e Refoxos e Zaparín ao leste), e seguramente tamén polas facilidades de acceso, foi o que motivou esta decisión. Tamén parece que tivo a súa importancia na decisión do Subdelegado o feito de que, o que puidese ser o seu primeiro alcalde, Gregorio Carpinteiro, fóra veciño de Cortegada, segundo apúntase na acta correspondente á sesión celebrada o 13 de agosto de 1843 no pobo da Abelenda de Valongo. Neste primeiro momento o Concello estaba formado polas catro parroquias antigas: a de Refojos, Rabiño, Valongo e Meréns.
Lamentablemente non se conserva a Acta de Constitución do Aytº en 1835 nin as dos 8 anos seguintes e, curiosamente, a 1ª Acta que figura no arquivo e que corresponde á sesión do día 11 de agosto de 1843 achéganos algunha luz sobre esta perda. Resulta que un “pronunciamento” militar (no que participaron Prim, Serrano, Narváez …) fai caer do poder, a principios do verán do 43, ao xeneral Espartero, que é relevado na presidencia do Goberno polo xeneral Narváez, e, como adoitaba ocorrer cando acontecían estes feitos, substituíanse inmediatamente todos os cargos políticos, desde o máis alto ata o máis baixo.
E esta primeira acta que se conserva dá constancia da reunión que se realizou para dar cumprimento á comunicación (mandada a todos os Aytos. da provincia) da Excma. Xunta de Goberno de Ourense, de data do 31 de xullo dese ano, na que se separaba dos seus cargos ao alcalde e aos dous rexedores (que eran, correlativamente, D. Gregorio Carpinteiro e D. José Rodríguez e D. Benito de Castro) e nomeábanse no seu lugar a D. Manuel López (Alcalde), a D. Felipe Gómez de Rivera (Rexedor 1º) e D. José Méndez (2º). Os saíntes din, como non podía ser menos, “que obedecen e desde logo ceden os seus postos” e logo acórdase, como medida prudente e provisora naqueles inestables tempos políticos, por unha banda, que “todos os documentos pertencentes ás actas e papeis entregaranse baixo un rigoroso inventario subscrito por todos os individuos entrantes e saíntes” á persoa que deles fágase cargo, e por outro, que se fagan copias desa acta e entréguense aos individuos saíntes.
Así pois non sabemos con absoluta certeza quen se fixo cargo da documentación municipal do 35 ao 43, aínda que seguramente sería o secretario que, por ausencia do titular, entón era D. Benito de Castro e Pardo, e, ao ser cesado pola corporación entrante levaríaa á súa casa para custodiala persoalmente e, polos avatares do destino, nunca se restituíu ao arquivo do Concello. E o que si sabemos con seguridade é que o primeiro alcalde de Cortegada do que se ten noticia (que puidese ser, ou non, o primeiro, feito este que descoñecemos) sería D. Rafael Carpinteiro, en 1842, tal e como se indica na acta municipal do 26 de setembro de 1843, pai ou irmán, sen dúbida, deste D. Gregorio Carpinteiro. (Os membros entrantes e saíntes desta primeira Corporación da que temos noticia eran: Gregorio Carpinteiro, José Rodríguez, José Méndez, Juan Pereira, Antonio Telle, Mariano Cortés, José Carpinteiro, Manuel López, Felipe Gómez de Rivera, Gregorio Cid, e Benito de Castro e Pardo que facía de secretario).
A Corporación entrante do que aínda se denomina “Concello Constitucional de Cortegada” (por breve tempo, como veremos) cambia de lugar e reúnese por primeira vez, presidida xa por D. Manuel López, rexedor 1º, e actuando como secretario D. Gregorio Cid, no pobo de Abelenda de Valongo dous días despois, o 13 de agosto dese ano de 1843. Estaba composta por seis rexedores e un síndico. O primeiro acordo que toma é denunciar a acta anterior por non cumprirse “as formalidades legais que debían poñerse”, como eran esixir aos entrantes o xuramento de gobernar aos seus administrados “para a Constitución e conforme a Constitución, e non dar entrada a outra clase de Goberno (…) e ser fieis nunha palabra a todo canto o mesmo ordena”. Co cal propoñen prestar o xuramento omitido “protestando soster por forza os principios consignados na Constitución de 37, contribuír á consolidación do trono da inocente raíña Isabel e facer canto xénero de sacrificio poidan polo ben dos seus administrados”.
Propio das rifas e discusións interesadas que tamén tiveron outros moitos Concellos de Galicia compostos por varios pobos sobre a localización da Casa do concello nun ou outro lugar, o segundo acordo a discutir foi se a Alcaldía e Concello ían conservar, en diante, o nome do pobo de Cortegada, ao que di textualmente a acta (os subliñados son meus), que “por unanimidade de votos quedou deliberado que a Alcaldía e Concello non será chamado desde agora en diante co nome que se lle deu indebidamente senón que tomará o da parroquia de Refojos que sempre se tivo por capital do distrito, ata que Carpinteiro (Gregorio) e o seu fillo (José), ostentando prestixio e poderoso influxo coas autoridades superiores conseguiron dar o nome do seu pobo para darse ton e por outras miras particulares”. É algo sorprendente que D. Gregorio Carpinteiro, que pasou a ocupar o cargo de Síndico (o fillo deixou de pertencer a esta Corporación), tamén se sumase a este acordo, aínda que seguramente non sabía en que termos ía redactar a acta. Acordouse tamén comunicar o cambio de nome á Xunta de Goberno para que se insira a variación no Boletín Oficial da Provincia, cousa que, finalmente, non ocorreu, volvendo retomar de novo o nome de Cortegada pouco tempo despois, como se di máis adiante.
Así pois, o Concello pasa a denominarse “de Refojos”, pero acordan que as reunións seguirán sendo en Abelenda, lugar do novo alcalde, e celebraranse “todos os martes de cada semana, ás seis da mañá”, sen necesidade de pasar circular de convocatoria para as sesións ordinarias, só para as extraordinarias. E non só se obrigaron a darse un madrugón todos os martes, senón que, “ao que faltar sen motivo racional, que deberán facer presente coa debida antelación”, poñeráselle unha multa de 10 reais. (Esta nova Corporación é practicamente a mesma que a anterior coa condición de que xa non figuran Benito de Castro, José Rodríguez nin José Carpinteiro, e incorpórase un novo Méndez, que podería ser fillo ou irmán do anterior).
Interesante é tamén a aprobación que se realiza na seguinte sesión, celebrada o 15 de agosto, do regulamento presentado por D. Benigno Pérez, médico-director dos baños de Cortegada, para dar cumprimento ao disposto no Regulamento do ramo de 1834, relativo ao “bo uso e réxime que debe observarse polos concorrentes a aqueles”. Este regulamento serviríalle de base para contestar de maneira bastante ampla e descritiva ao Interrogatorio espedido (sic) pola comisión encargada de redactar o manual de augas minerais do Reyno (sic), do que falaremos máis adiante. Este D. Benigno reclamou máis adiante ao Concello que, segundo dispón o Regulamento do ramo, páguelle o importe do alugueiro da casa que lle serve de aloxamento no pobo de Cortegada, ao que se lle responde que ese alugueiro debe pagarse por conta do produto do arriendo das casetas dos baños (Acta Municipal, 20 setembro 1843)
Nesta sesión faise tamén a repartición entre os veciños das catro parroquias que conformaban entón o Concello dos tres mil catorce reais e medio que lle correspondían a ese distrito para a construción da ponte sobre o Deva, no camiño de Celanova a Frieira. Feitos os cálculos pertinentes, correspondeu á parroquia de Refojos 910 reais, á do Rabiño outros 910, á de Meréns 340, e á de Valongo 855 reais. Ademais desta obrigación pecuniaria para levantar a ponte de Pontedeva, tiña tamén que contribuír ao mantemento do cárcere de Celanova no chamado orzamento de “presos pobres”.