Apuntes históricos de Cortegada
3.- Se non hai pontes pasamos en barca.
O coto da Vestiaria dispoñía tamén, na parroquia de Rabiño, dunha barca que cruzaba o río Miño desde o lugar da Barca ata Filgueira, alén, e que producía importantes beneficios. A súa orixe está nun foro feito polo mosteiro de Celanova. E o mesmo orixe ten a de Meréns en relación ao mosteiro de Melón. Ambas foron consideradas un dereito xurisdicional. Nuns séculos en que as pontes eran moi escasos, o dominio sobre a infraestrutura viaria que significaban as barcas era de gran utilidade e importancia desde o punto de vista económico e social, o cal daba lugar a moitos e, case sempre, longos preitos, algún deles recolleitos por Olga Gallego. (Cfr. As barcas e os barcos de pasaxe da provincia de Ourense no Antigo Réxime, Anexo 24 del Boletín Auriense, 1999, pp- 55-58).
A barca de Filgueira, chamábase así por ter o porto da beira dereita do Miño na parroquia de San Pedro de Filgueira, xurisdición de Crecente, que pertencía, primeiro, ao conde de Camiña e, despois, no XVIII, ao conde de Amarante; pola beira esquerda a súa utilización deu nome ao lugar onde atracaba, A Barca, da parroquia de San Benito de Rabiño (ou Arnoya), xurisdición de Refoxos, que pertencía ao mosteiro de Celanova.
Un famoso preito foi o que tivo o mosteiro de Celanova a finais do XV con D. Álvaro de Soutomaior, conde de Camiña, fillo do famoso Pedro Álvarez de Soutomaior (Pedro Madruga), pola barcaxe, pasaxe, carga e descarga do porto de Filgueira. Defendía o conde que a barca era enteiramente súa, mentres que o mosteiro dicía que só era a metade, pois esta media parte pertencía ao coto da Vestiaria do cal era dono. O problema presentábase en considerar que o límite das xurisdicións respectivas -Fornelos, do conde de Camiña, na ribeira dereita do Miño, e Refoxos (A Barca), na esquerda, de Celanova- era o medio do río. Ao final chegaron en 1489 a un acordo consistente en que a barca a explotaría unicamente o mosteiro, pero compensaba a D. Álvaro economicamente cunha importante cantidade.
En 1492 o mosteiro tivo outro preito con Durán Rodríguez, veciño de Ribadavia, por levar barca a ese lugar. Vendo que tal e como estaba a situación territorial a barca ía ser orixe permanente de conflitos, aos monxes da vila de San Rosendo ocorréuselles comprar terras na outra beira do río, cousa que fixeron entre 1493 ata 1497 adquirindo unha serie de heredades lindeiras co porto de Filgueira, co fin de ser donos das entradas e saídas da barca. A solución non deu resultado porque, poucos anos despois, en 1511, prodúcese outro litixio esta vez co mosteiro de Melón por unha barca que novamente se puxo en Filgueira e cuxa sentenza resolve que o de Melón abónelle ao de Celanova 8.000 mrs., e que ambos os abades comprométanse no prazo de 100 días a construír a medias unha nova barca grande e boa, e cuxa renda se repartiría á metade. O mosteiro de Melón tíñase que encargar tamén de arranxar o camiño e o porto daquela beira do río.
En 1545 ten o mosteiro outro litixio pola barca de Filgueira-Refoxos (A Barca) pola pretensión de propiedade que esgrimía Dª Pega de Moscoso, muller de D. Pedro de Sotomaior (fillo do antigo litigante Álvaro de Sotomaior) alegando que era dona da xurisdición de Fornelos, alén do río (Crecente).
No século XVII a propiedade e cobranza do arriendo da barca debeu de irse diluíndo e desgajando xa que, en 1624, a Audiencia de Galicia ordena que vaian declarar nun novo preito a veciños de Filgueira, terra de Ribadavia e a Arnoya, todos posuidores dalgunha parte da barca. Olga Gallego di que, ao final, o mosteiro de Celanova perdeu os dereitos da barca a favor da casa de Fornelos xa que no século XVIII era enteiramente do conde de Amarante, señor da devandita casa, pero non debe ser do todo certo, porque en 1718 o conde está pleiteando pola barca, e, ademais, dos 6.000 reais que afirma rentaba a barca para mediados do XVIII a casa de Amarante só recibía unha parte; en concreto, en 1712 cobrou 1.000 reais; en 1751, 1.950 reais; en 1765 baixaron a 1.540 e en 1797 ascenderon a 2.302 reais.(Cfr. A Casa de Amarante. Séculos XVI-XI. Tese de doutoramento presentada por Anastasio Santos Iglesias Blanco, realizada baixo a dirección de Pegerto Saavedra Fernández, Santiago de Compostela, novembro de 2008). Aínda que parece que é unha cantidade máis que respectable, no monto total de percepcións da casa era algo sen importancia, porque, por exemplo, en 1765 as posesións do conde de Amarante rentaban a enorme cantidade de 261.000 reais anuais (Cfr. Pegerto Saavedra, “A vida nos pazos galegos: entre a literatura e a historia”, Revista Pedralbes, 23 (2003), 285-316).
En 1770 o VIII conde de Amarante, Domingo Francisco Gayoso dos Cobos, que era señor do pazo de Oca, e que tamén era marqués e conde doutros territorios (Castrojeriz, Ricla, Camarasa…), convértese tamén no XIV conde de Ribadavia, En 1827 foi arrendada a barca por D. Antonio Pardo e Araujo, administrador de D.Francisco de Borja Gayoso Téllez-Girón dos Cobos (1805-1860), XVI conde de Ribadavia, XIII marqués de Camarasa, VI marqués de Pobóaa de Parga, VII marqués de San Miguel dás Penas e a Mota, XI conde de Ricla, XV conde de Castrojeriz, e X conde de Amarante, a Francisco Losada, veciño de San Benito de Rabiño, por dous anos en 3.990 reais anuais pagaderos en dous prazos. As condicións estipulaban que non se poderían pasar carros (imaxino que pola deterioración que podía ocasionar á barca), e que os gastos menores, como cordas, remos, cravos, etc. serían por conta do arrendatario, así como sacar ou meter os barcos ao auga cando fose necesario facer reparacións maiores, que estas si corrían por conta do conde.
En 1831 o conde de Ribadavia e Amarante volve arrendar a Manuel Estévez, veciño de San Benito de Rabiño, polo valor de 3.010 reais ao ano e nas mesmas condicións que o anterior, renovándose este arriendo en 1840 ao mesmo veciño por tres anos e 3.800 reais ao ano pagaderos no pazo de Ribadavia.
A outra barca, a de Meréns, que estaba por encima da de Filgueira, pertenceu aos Puga, como señores dese coto, e ao mosteiro de Melón. A primeira noticia que se ten dela é un foro que outorga o mosteiro de Melón, asinado polo seu abade fr. Prudencio de la Fuente a Juan de Sabariz, veciño de Meréns, en 1561 para o goce da barca na metade do río entre Miranzo (que pertencía á parroquia de San Pedro de Filgueira, hoxe concello de Crecente, Pontevedra) e o río Cerves a cambio de pasar gratis a calquera persoa vinculada ao mosteiro e de pagar “oito cambos de escualos bos de foro”, que penso debían ser oito varales de peixe salgado. Suponse que a outra metade do río cobrábaa o señor de Meréns.
Precisamente a leste, D. Alonso de Puga, que xa era señor da outra metade do río, o mosteiro faille un novo foro en 1590, estando vixente aínda o anterior, que lle permitía poñer barca desde “ou padrón de Miranço ata o río de Cerbes” cunha renda de 3 libros de cera e a pasaxe libre de calquera persoa ou cousa pertencente ao mosteiro. A cobranza do seu zumarento arriendo deu lugar a amargas disputas e longos e custosos preitos. Puga expulsou pola forza aos antigos foreros, quedou cos portos e a pasaxe e puxo barca e barco neles.
Este é a orixe do preito que se inicia en 1602 por parte de catro veciños de Prexigueiro, que eran foreros do mosteiro de Melón, contra D. Alonso de Puga, señor do coto de Meréns, que se beneficiaba da barca e impedía desde facía 17 anos aos reclamantes usar o porto. Pouco despois o propio mosteiro compareceu tamén no litixio.
A sentenza da Audiencia de 1608, favorable a estes últimos, permitíalles poñer barcas no porto de Miranzo para pasar dunha a outra parte do río Miño mentres durasen as “voces” do foro que tiñan co mosteiro, e obrigaba ao Puga a abonarlles 100 ducados por cada ano que non puideron gozalas menos os gastos que se produciron nese tempo, total 1.105,5 ducados, o cal, como era lóxico, sentou fatal ao irascible señor de Meréns, que ameazou aos foreros e ao mosteiro, recorreuna á Chancillería de Valladolid e negouse ao pago, polo que foi necesario executar os seus bens, sendo valoradas as rendas do coto de Meréns en 152 ducados anuais ata que fixese efectivo o importe da sentenza.
O 4 de xullo de 1608 o Receptor dá posesión aos foreros e ao frade representante do mosteiro de Melón dos portos de Miranzo e Meréns, entregándolles area e auga e facéndolles pasar a barca dunha á outra beira do río. Algunhas declaracións das testemuñas recollidas na ejecutoria da Real Audiencia de Galicia contra D. Alonso de Puga fálannos da importancia deste porto de Miranzo. Ben representativo é o testemuño dun que di “que a devandita barca do porto de Miranzo está en bo porto e sitio, que por ela pásanse moitas cabalgaduras de recuas que trayen viños do coto de Merés e outras partes para os portos da mar e outras partes e ansimismo jentes que ban ás feiras de boys, lenzos e outras máis cousas para a Cañiza e Ribadavia, San Clodio e máis feiras e mercados, vaños de Cerves como para as romarías de San Benito e Santo Amaro e A nosa Señora da Franqueira e outras máis partes de que se saca moito probecho para a devandita barca…”. Outro di que, segundo algúns barqueiros, valía de renda 100 ducados, que era o que o Puga sacáballe de proveito por pasar por ela toda a facenda que tiña en Meréns, Louredo e Trasariz (en Cenlle), e as cabalerías, criados, meiriños (xuíz con ampla jurisdición para gobernar un territorio), escribanos… polo que non pagaba nada, que se o fixese valería o dobre.
Este D. Alonso de Puga, do que Fernández Alonso di que era un soado falsificador de documentos (“Falsificacións soadas: Don Alonso de Puga”, en BCMO, t. III, p. 177), polo que foi desterrado un tempo a Orán, non era home que se arredrara #ante unha sentenza adversa, e ao final vai ser o gañador deste longo litixio, xa que recorre á Real Chancillería de Valladolid que, en ejecutoria datada o 30 de xuño de 1610, dispón que se lle devolvan todos os bens que mandara incautar a Audiencia de Galicia. Este sería un máis dos numerosos preitos que tería co mosteiro de Melón, neste caso favorable, o que provocaría os queixumes e queixas dos frades.
En 1611 os herdeiros do primitivo foro, seguramente despois de chegar a algún tipo de acordo, dimitiron do uso do porto, barca e barco (as barcas de pasaxe adoitaban ser de gran tamaño, pois podían transportar ata tres carros e 25 persoas; os barcos, ou dornas, eran de menor tamaño, podendo levar ata 4 pasaxeiros con pouca equipaxe). En 1638 o mosteiro de Melón arrienda a metade da barca e barco en 40,5 ducados e, como era habitual, o transporte gratis das persoas e bens vinculados ao mosteiro. A mediados do XVIII a barca de Meréns pertencía ao mosteiro de Melón e ao marqués de Figueroa e conde de Fefiñáns, a partes iguais.
Os valores do arrendamento da barca de Meréns ao longo do XVII e XVIII foron loxicamente variando. Desde os 445,5 reais que se pagan en 1638 pásase a 660 en 1656, e, en xeral, mantense por encima dos 600 reais ao longo da 2ª metade do século, cunha cifra máxima de 680 en 1698, caendo o prezo do arrendamento ao longo do XVIII, con cifras como 462 en 1701, 352 en 1710, cun pico máximo en 1713 que ascende a 537,5 reais, e baixando paulatinamente ata alcanzar uns exigüos 88 reais en 1797.
O mosteiro de Celanova posuía outros barcos menores na xurisdición de Refoxos. No tramo do río por onde cruzaba a barca de Meréns, ou Miranzo, había outro porto coñecido como “A Sabeira” que, xunto a outros bens, foi aforado polo abade fr. Miguel de Buendía a Gonzalo de Lueda e a súa muller e a dúas voces, para que puidese poñer un barco, coa condición de que recollese no metade do leito a Pedro de Loureiro, de Prexigueiro, e dous libras e media de cera labrada pagaderas para San Juan.
Outro era o chamado “barco da Pena”, en Cortegada, polo que percibía a mediados do XVIII 5,5 reais e unha lamprea (ou dous reais por ela). Era un barco pequeno de troncos de árbores escavados que explotaban os veciños do lugar de Parada, parroquia de Rebordechán, na beira dereita do río.
A terceira era a “barca do Portancho”, chamada así polo lugar que achegaba en Vilanova dá Barca, parroquia de San Martín de Valongo. O porto do outro lado do río chamábase Gudes, na freguesía de San Juan de Angudes e formaba parte do foro de Casar de Pereira, que pertenceu primeiro ao mosteiro de Santa María de Ribeira incorporándose despois ao de Celanova. Hai noticia desta barca en varios documentos. En 1560 o mosteiro autoriza a un veciño de Angudes, Antonio dá Carreira, a ter unha barca de pasaxe durante toda a súa vida a cambio de “dous lampreas curadas para o mes de marzo”, e arranxar os camiños que ían a ese porto. Do mesmo lugar, e seguramente descendente deste, porque se chamaba Gonzalo Carreira, paga en 1612, por desembarcar a barca e un barco no concello da Vestiaria, 2 ducados e 2 lampreas, ademais de pasar gratis, como era costume, aos frades do mosteiro, ao prior de Refoxos, criados, cabalgaduras etc. Segundo o catastro da Enseada, a mediados do XVIII Celanova percibía dun tal Clemente Reinaldo de Angudes 22 reais e dous lampreas, ou 4 reais por elas, en concepto de foro pola barca. En 1788 a barca aínda seguía en poder do mosteiro de Celanova.
A construción da ponte de ferro e pedra durante os anos vinte do século XX que une Filgueira con Cortegada acabou practicamente co oficio de barqueiro e o uso dunha necesidade secular de vadear o caudaloso Miño, que ás veces se saldaba con algunha desgraza irreparable. Como o accidente ocorrido o 5 de setembro de 1882, do que se fixo eco toda a prensa de Galicia, no que faleceu un novo matrimonio de Cortegada, deixando orfos a dous nenos pequenos, cando estaba a trasladar leña desde a beira dereita á esquerda, na Barca, nun feble esquife que se abriu no medio do río, morrendo o home tragado pola forte corrente e a muller agarrada ao feixe de leña.